خلاصه صوتی پروژه
روایت تحلیل طراحی معماری پروژه
طراحی ویلای مادر؛ نمونهای از طراحی ویلا در مشهد و اطراف
در طراحی ویلا در مشهد و شهرهای اطراف آن، هر پروژه باید بر اساس ویژگیهای واقعی زمین، شرایط اقلیمی، سبک زندگی کارفرما، جهت نور، دید و منظر و عناصر موجود در سایت شکل بگیرد. پروژه ویلای مادر یکی از نمونههای طراحی معماری ویلایی دفتر ما در خراسان رضوی است که در حوالی شهر چناران و در فاصلهای نسبتاً نزدیک به مشهد طراحی و اجرا شده است.
این پروژه در سال ۱۳۹۵ آغاز شد؛ اما آنچه ویلای مادر را به تجربهای متفاوت در میان پروژههای طراحی ویلا تبدیل کرد، نه صرفاً فرم ساختمان، بلکه ارتباط میان معماری، زندگی خانوادگی، خاطره و طبیعت موجود در زمین بود.
مادر خانواده بهتنهایی در خانه قدیمی موجود در زمین زندگی میکرد و فرزندان و خانوادههای آنها معمولاً در آخر هفتهها و تعطیلات برای دیدار و گاهی اقامت شبانه به این خانه میآمدند. بنابراین طراحی ویلای جدید باید دو وضعیت متفاوت را همزمان پاسخ میداد: یک خانه آرام و قابل استفاده برای زندگی روزمره مادر و در عین حال، یک ویلای خانوادگی مناسب برای دورهمی و اقامت فرزندان.
در فرآیند طراحی، دو درخت گردوی قدیمی موجود در زمین به یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده پروژه تبدیل شدند. تصمیم برای حفظ این درختان باعث شد طرح اولیه کنار گذاشته شود و معماری، سازه، جانمایی ساختمان و طراحی محوطه از نو مورد بررسی قرار گیرد.
به همین دلیل، ویلای مادر نمونهای مناسب برای توضیح رویکرد ما در طراحی معماری ویلا در مشهد و خراسان رضوی است؛ رویکردی که در آن فرم ساختمان از پیش تعیین نمیشود، بلکه از شناخت زمین، نیازهای واقعی خانواده و ظرفیتهای موجود در سایت شکل میگیرد.
مشخصات کلی پروژه ویلای مادر
- نام پروژه: ویلای مادر
- موقعیت: حوالی شهر چناران
- سال طراحی: ۱۳۹۵
- کاربری: ویلای مسکونی خانوادگی
- تعداد طبقات: همکف و طبقه اول
- سیستم سازهای: اسکلت فلزی همراه با دیوار برشی
- متریال اصلی نما: سنگ تراورتن عباسآباد و آجر
- رویکرد طراحی: معماری مدرن با حفظ درختان موجود و طراحی متناسب با زندگی مادر و خانواده
- فضاهای شاخص محوطه: استخر روباز، برکه، بید مجنون، آتشدان، آبنمای خطی، آبنمای صخرهای، مسیر آب، فضای سبز و پارکینگ مهمان
دو درخت گردو؛ نقطه آغاز بازطراحی ویلا
در محل احداث ساختمان، دو درخت گردوی قدیمی با بیش از بیست سال قدمت قرار داشتند.
برای مادر خانواده، این درختان فقط عناصر طبیعی موجود در زمین نبودند. آنها بخشی از خاطرات زندگی مشترک و یادگار همسر ایشان محسوب میشدند.
اجرای طرح اولیه مستلزم حذف این درختان بود؛ موضوعی که مادر با آن موافق نبود.
این تصمیم برای ما اهمیت زیادی داشت. بهرهبردار اصلی ساختمان قرار بود سالهای بعد زندگی خود را در این خانه ادامه دهد و نمیتوانستیم یکی از مهمترین خواستههای او را صرفاً برای حفظ طرح اولیه نادیده بگیریم.
به همین دلیل، با وجود انجام طراحی معماری، سازه و پیادهسازی اولیه فونداسیون، تصمیم گرفتیم پروژه را دوباره طراحی کنیم.
از این مرحله به بعد، دو درخت گردو از یک «محدودیت سایت» به یکی از مهمترین عناصر شکلدهنده معماری تبدیل شدند.
طراحی ویلا با حفظ درختان قدیمی
در بازطراحی پروژه، موقعیت تنهها، گستردگی شاخهها، محدوده ریشه و تراز طبیعی پای درختان بهعنوان بخشی از اطلاعات اصلی سایت مورد بررسی قرار گرفت.
ساختمان بهگونهای جانمایی شد که نهتنها تنه درختان حفظ شود، بلکه فونداسیون، سازه، مسیرهای محوطه و اختلاف ترازها نیز کمترین آسیب را به آنها وارد کنند.
یکی از مسائل مهم این بود که پای درختان نسبت به بخشهایی از محوطه در تراز پایینتری قرار داشت. امکان نداشت برای یکدست کردن زمین، اطراف تنهها با خاک پر شود؛ زیرا تغییر شرایط طبیعی پیرامون تنه و ریشه میتوانست به درختان آسیب وارد کند.
در نتیجه، اختلاف تراز اطراف درختان در طراحی محوطه پذیرفته و بهصورت معماری حل شد.
در مراحل اجرا نیز مراقبتهای لازم برای جلوگیری از آسیب به ریشه، تنه و شاخهها انجام شد تا هدف پروژه فقط «باقی ماندن درخت در نقشه» نباشد، بلکه درختان بتوانند پس از پایان ساخت نیز به زندگی طبیعی خود ادامه دهند.
چرخش حدود ۴۵ درجه ساختمان در سایت
یکی از نتایج اصلی بازطراحی، چرخش تقریبی ساختمان نسبت به هندسه متعارف زمین بود.
مهمترین عامل این چرخش، موقعیت دو درخت گردو بود، اما مسئله نورگیری، تابش خورشید، جهت بازشوها، دیدهای مناسب و کیفیت فضاهای داخلی نیز همزمان در تصمیمگیری معماری مورد توجه قرار گرفت.
حفظ درختان قرار نبود به معنای نادیده گرفتن اصول معماری باشد.
هدف این بود که میان طبیعت موجود، نور، دید، عملکرد و فرم بنا تعادل ایجاد شود.
نتیجه، شکلگیری حجمی شکسته و پویا بود که از بخشهایی با جهتگیری متفاوت تشکیل شده است. این هندسه علاوه بر حفظ درختان، فرصت ایجاد دیدهای متنوع به محوطه و شکلگیری تراسها و فضاهای باز متفاوت را فراهم کرد.
درختانی که وارد تجربه فضای داخلی شدند
در پروژه ویلای مادر، درختان صرفاً در کنار ساختمان حفظ نشدند.
موقعیت بعضی از پنجرهها، بازشوها و تراسهای طبقه اول با توجه به سرشاخههای درختان طراحی شد.
در بعضی قسمتهای طبقه بالا، کاربر تقریباً در تراز تاج درخت قرار میگیرد و میتواند شاخهها، برگها، سایهاندازی و تغییرات فصلی درخت را از فاصله نزدیک مشاهده کند.
به این ترتیب، طبیعت از طریق قابهای معماری وارد فضای زندگی میشود.
این رابطه یکی از مهمترین ویژگیهای پروژه است؛ ساختمان در کنار درخت ساخته نشده، بلکه بخشی از تجربه فضایی آن بر اساس حضور درخت شکل گرفته است.
طبقه همکف؛ طراحی برای آسایش مادر
یکی از مهمترین اصول برنامهریزی پروژه، قرار دادن فضاهای اصلی زندگی مادر در طبقه همکف بود.
مادر در زمان طراحی محدودیت حرکتی مشخصی نداشت، اما شرایط سنی ایشان ایجاب میکرد که زندگی روزمره تا حد امکان بدون وابستگی به پله سازماندهی شود.
اتاق مادر، آشپزخانه، نشیمن خصوصی خانوادگی و سالن پذیرایی در همین طبقه قرار گرفتند.
اتاق مادر در بخشی آرام از پلان جانمایی شد؛ بهگونهای که به آشپزخانه و نشیمن خانوادگی نزدیک باشد، اما مستقیماً در مسیر رفتوآمد مهمانان قرار نگیرد.
این سازماندهی تعادلی میان استقلال، آرامش و حضور در جمع خانواده ایجاد میکند.
نشیمن خصوصی؛ فضای روزمره خانواده
در مجاورت اتاق مادر، نشیمنی برای استفاده روزمره و دورهمیهای صمیمی خانواده طراحی شده است.
این فضا از سالن پذیرایی رسمی جداست و برای گفتوگو، استراحت و زندگی عادی خانواده استفاده میشود.
نزدیکی اتاق مادر، آشپزخانه و نشیمن خصوصی باعث شده مسیرهای حرکتی روزانه کوتاه و خوانا باشند.
بازشوهای بزرگ این بخش نیز ارتباط بصری مناسبی با فضای سبز، آب و بخشهای مختلف محوطه ایجاد میکنند.
به این ترتیب، حتی هنگام حضور در داخل ساختمان، محوطه بخشی از تجربه روزمره فضا باقی میماند.
سالن پذیرایی و استفاده از اختلاف تراز
سالن پذیرایی بهعنوان فضای رسمیتر و بزرگتر خانه طراحی شده است.
برای تفکیک پذیرایی از نشیمن خصوصی، به جای ایجاد دیوار و قطع ارتباط بصری، از اختلاف تراز استفاده کردیم.
کف پذیرایی با دو پله نرم و در مجموع حدود سی سانتیمتر پایینتر قرار گرفته است.
این اختلاف سطح علاوه بر مشخص کردن محدوده دو فضا، امکان ایجاد ارتفاع بیشتر در سالن پذیرایی را نیز فراهم کرده است.
در نتیجه پذیرایی متناسب با ابعاد و عملکرد خود، مقیاس بازتر و رسمیتری پیدا میکند، در حالی که ارتباط آن با نشیمن خانوادگی همچنان حفظ میشود.
آشپزخانه؛ مرکز ارتباطی خانه
آشپزخانه در موقعیتی قرار گرفته که به سه بخش مهم طبقه همکف پاسخ میدهد:
اتاق مادر، نشیمن خانوادگی و سالن پذیرایی.
این جانمایی باعث شده استفاده روزمره مادر سادهتر باشد و در زمان حضور مهمانان نیز خدماترسانی به پذیرایی با مسیر کوتاهتری انجام شود.
در واقع آشپزخانه علاوه بر نقش عملکردی، یکی از گرههای اصلی سازمان فضایی طبقه همکف محسوب میشود.
ورودی ساختمان و اختلاف تراز با محوطه
کف اصلی طبقه همکف در حدود شصت سانتیمتر بالاتر از تراز محوطه قرار گرفته است.
دسترسی به داخل ساختمان از طریق چهار پله با ارتفاع تقریبی پانزده سانتیمتر انجام میشود.
این اختلاف ارتفاع علاوه بر مشخص کردن جایگاه ساختمان در محوطه، دید مناسبتری از فضای داخلی به باغ ایجاد میکند.
حرکت از سطح محوطه به داخل خانه نیز به شکل تدریجی انجام میشود و ورود، به جای یک تغییر ناگهانی، به بخشی از تجربه معماری تبدیل میشود.
طبقه اول؛ فضای مستقلتر برای فرزندان
طبقه اول برای اقامت فرزندان و خانوادههای آنها در آخر هفتهها و تعطیلات طراحی شده است.
این طبقه شامل سه اتاق خواب مستقل، سرویسهای بهداشتی، فضای دورهمی و یک آشپزخانه کوچک است.
وجود آشپزخانه مختصر باعث میشود خانوادهها برای نیازهای ساده روزمره وابستگی کامل به طبقه پایین نداشته باشند.
فضای نشیمن طبقه بالا نیز امکان دورهمی و استراحت مستقلتر فرزندان را فراهم میکند.
این سازماندهی کمک کرده خانه بتواند دو وضعیت متفاوت را پاسخ دهد:
در روزهای عادی، خانهای آرام برای زندگی مادر باشد و در آخر هفتهها به فضایی فعال برای حضور فرزندان و خانوادههای آنها تبدیل شود.
تراسهای طبقه اول و دیدهای متفاوت
چرخش طبقه اول نسبت به بخشهایی از همکف، تراسها و فضاهای باز متنوعی را در اطراف ساختمان ایجاد کرده است.
این تراسها صرفاً فضای باقیمانده میان دو حجم نیستند؛ هرکدام با بخشی از محوطه ارتباط مشخصی دارند.
از بعضی تراسها شاخههای درختان گردو در فاصله بسیار نزدیک قرار میگیرند و از بخشهای دیگر میتوان استخر، برکه، فضای سبز و قسمتهای مختلف باغ را مشاهده کرد.
به همین دلیل، هر قسمت از طبقه اول کیفیت منظر متفاوتی دارد.
چالش سازهای فرم چرخیده ساختمان
چرخش حجمهای معماری در پروژه ویلای مادر، مسئلهای صرفاً فرمی نبود و تأثیر مستقیمی بر طراحی سازه داشت.
سیستم سازهای پروژه اسکلت فلزی همراه با دیوارهای برشی است.
در یک ساختمان با هندسه منظم، معمولاً میتوان ستونها را در طبقات مختلف در امتداد یکدیگر قرار داد و شبکهای نسبتاً مستقیم برای تیرریزی ایجاد کرد.
اما در ویلای مادر، چرخش و شکست حجمها باعث شد ایجاد چنین شبکهای بهسادگی امکانپذیر نباشد.
ستونگذاری، تیرریزی و طراحی اتصالات باید با دقت و متناسب با معماری انجام میشد.
مدارک سازهای پروژه نیز بر همین اساس تهیه شد و در نهایت سازه و معماری مطابق طرح نهایی به اجرا رسیدند.
این مسئله نشان میدهد تصمیم به حفظ درختان تا سطح سازه و فونداسیون پروژه ادامه پیدا کرده و صرفاً یک تغییر ظاهری در فرم ساختمان نبوده است.
طراحی محوطه؛ هیچ گوشهای فضای باقیمانده نیست
چرخش ساختمان در سایت باعث ایجاد فضاهایی با فرم و ابعاد متفاوت در اطراف بنا شد.
در طراحی لندسکیپ تلاش کردیم این فضاها به گوشههای باقیمانده و بلااستفاده تبدیل نشوند.
هر بخش از زمین بر اساس نور، دید، دسترسی، حریم و رابطه با فضاهای داخلی، عملکرد مشخصی پیدا کرد.
در نتیجه محوطه شامل مجموعهای از فضاهای متفاوت است:
استخر روباز، برکه، بید مجنون، فضای آتشدان، نشیمنهای بیرونی، آبنمای خطی، آبنمای صخرهای، مسیرهای آب، فلاورباکسها، فضای سبز، مسیرهای پیاده و پارکینگ مهمان.
محوطه در این پروژه فقط فضای سبز پیرامون ساختمان نیست.
لندسکیپ ادامه فضای زندگی داخل ویلا است.
استخر خصوصی و فضای خانوادگی
استخر روباز در یکی از جبهههای اصلی محوطه قرار گرفته است.
جانمایی آن بر اساس دسترسی از ساختمان، میزان تابش آفتاب، دید و حفظ حریم خصوصی انجام شده است.
استخر علاوه بر عملکرد تفریحی، بخشی از منظر معماری نیز محسوب میشود و انعکاس نور و ساختمان در سطح آب به کیفیت بصری فضای بیرونی کمک میکند.
برکه، بید مجنون و آتشدان
در یکی از گوشههای سایت، برکهای با هندسه منحنی طراحی شده است.
در ارتباط با این برکه، بید مجنون و فضای نشستن در نظر گرفته شدهاند.
در کنار آن، آتشدان به نقطه کانونی دورهمیهای عصرگاهی و شبانه خانواده تبدیل میشود.
قرار گرفتن آب، گیاه و آتش در کنار یکدیگر، این قسمت از محوطه را به یکی از صمیمیترین فضاهای پروژه تبدیل کرده است.
آب بهعنوان بخشی از ساختار لندسکیپ
یکی از ویژگیهای جالب محوطه ویلای مادر، استفاده از آب در چند شکل متفاوت است.
در محل پروژه، آب جاری روستا وجود دارد و در طراحی امکان عبور این آب از برکه و بخشهایی از مسیرهای محوطه فراهم شده است.
آب میتواند از حفرهها و مسیرهایی در اطراف ساختمان، از جمله بخش پشت آشپزخانه و اتاق مادر، عبور کند.
در کنار این جریان واقعی، آبنماهای اطراف استخر و آبنمای صخرهای دارای مدار مستقل هستند و آب آنها با پمپ سیرکوله میشود.
بنابراین آب در پروژه فقط یک عنصر تزئینی نیست؛ بخشی از ساختار و تجربه حرکت در محوطه است.
ورودی پیاده و سواره
ورودی سایت در بخش پایین زمین قرار دارد.
حرکت سواره و پیاده از همان ابتدا از یکدیگر تفکیک شدهاند و ورودی نفررو هویت و مسیر مستقل خود را دارد.
در نزدیکی ورودی سواره، فضای مشخصی برای پارک خودروهای مهمان طراحی شده است.
این تصمیم کمک میکند خودروها وارد قسمتهای خصوصیتر محوطه نشوند و فضای اصلی باغ برای حرکت پیاده، نشستن و فعالیت خانواده حفظ شود.
طراحی نمای ویلای مادر
در نمای ساختمان از ترکیب سنگ تراورتن عباسآباد و آجر استفاده شده است.
سنگ، متریال اصلی نما را تشکیل میدهد و آجر در قسمتهایی از حجم برای تکمیل ترکیب معماری و خواناتر شدن شکستهای فرم مورد استفاده قرار گرفته است.
بازشوهای نسبتاً بزرگ نیز تنها برای تأمین نور طراحی نشدهاند؛ بخش مهمی از آنها برای ایجاد قابهای مشخص از باغ، درختان و عناصر محوطه شکل گرفتهاند.
در نتیجه طراحی نما مستقیماً با تجربه فضای داخلی و منظر بیرونی ارتباط دارد.
طراحی داخلی و هماهنگی تأسیسات
زبان کلی طراحی داخلی، مدرن و هماهنگ با معماری ساختمان است.
در سقفها از سطوح و خطوط لایهای استفاده شده و نورپردازی و تجهیزات تأسیساتی نیز متناسب با همین هندسه سازماندهی شدهاند.
سیستم سرمایش بنا بر پایه داکتاسپلیت است و دریچههای خطی با خطوط معماری سقفها هماهنگ شدهاند.
توجه به تأسیسات از مرحله طراحی، از ایجاد باکسها و دریچههای نامنظم در مراحل بعدی اجرا جلوگیری کرده و به یکپارچگی فضای داخلی کمک کرده است.
از طرح معماری تا زندگی واقعی
ویلای مادر تنها یک پروژه طراحیشده روی کاغذ باقی نماند.
معماری، سازه و بخشهای اصلی محوطه مطابق طرح اجرا شدند و ساختمان مورد بهرهبرداری قرار گرفت.
مادر خانواده حدود پنج سال در این خانه زندگی کردند.
این موضوع برای ما اهمیت زیادی دارد، زیرا معماری در نهایت باید در زندگی واقعی آزموده شود.
خانهای که برای یک نفر و یک خانواده بزرگ بهطور همزمان طراحی شده بود، واقعاً این دو وضعیت را تجربه کرد.
در روزهای عادی، طبقه همکف محیط آرام زندگی مادر بود و در آخر هفتهها با حضور فرزندان، اتاقهای طبقه بالا، نشیمنها، تراسها، استخر و محوطه فعالتر میشدند.
معماری در پاسخ به خاطره
برای ما، مهمترین ویژگی ویلای مادر صرفاً فرم چرخیده ساختمان نیست.
نقطه اصلی پروژه زمانی شکل گرفت که متوجه شدیم دو درختی که در نگاه اولیه مسئلهای برای جانمایی ساختمان بودند، برای مادر خانواده بخشی از خاطره همسرشان هستند.
از همان لحظه، مسئله معماری تغییر کرد.
دیگر سؤال این نبود که چگونه درختان را از مسیر ساختمان حذف کنیم.
سؤال این بود که چگونه میتوان ساختمان را طوری طراحی کرد که زندگی جدید بدون حذف خاطره گذشته شکل بگیرد.
پاسخ به این خواسته، معماری را تغییر داد، سازه را پیچیدهتر کرد، طراحی محوطه را تحت تأثیر قرار داد و حتی جزئیات اجرای ساختمان را تغییر داد.
اما همین محدودیت، هویت اصلی پروژه را ساخت.
در سوی دیگر این داستان، احترام فرزندی قرار داشت که میخواست فضایی مناسب برای آسایش مادر خود فراهم کند.
برای ما معماری باید پاسخگوی هر دو مفهوم میبود:
احترام مادر به خاطره گذشته و احترام فرزند به کیفیت زندگی مادر در زمان حال.
جمعبندی؛ طراحی ویلایی متناسب با انسان و زمین
پروژه ویلای مادر در چناران نمونهای از طراحی ویلای مسکونی بر اساس ویژگیهای واقعی سایت و شیوه زندگی کاربران است.
در این پروژه، دو درخت گردوی قدیمی به جای حذف شدن، به عناصر اصلی شکلدهنده معماری تبدیل شدند.
چرخش حدود ۴۵ درجه ساختمان، سازمان متفاوت دو طبقه، تراسهای متنوع، ارتباط نزدیک فضای داخلی با سرشاخهها، طراحی همکف متناسب با شرایط سنی مادر و ایجاد طبقهای مستقلتر برای حضور فرزندان، همگی از تصمیمهای اصلی معماری پروژه هستند.
در محوطه نیز استخر، برکه، بید مجنون، آتشدان، آبنماها، جریان آب، فضای سبز و مسیرهای حرکتی در ارتباط مستقیم با ساختمان طراحی شدهاند.
ویلای مادر برای ما یادآور این موضوع است که یک طراحی خوب همیشه از ساختن فرم پیچیده آغاز نمیشود.
گاهی کافی است معمار ابتدا به زمین، به انسان و به چیزی که برای او ارزشمند است گوش کند.
در این پروژه، معماری به جای پاک کردن خاطره زمین، خودش را با آن تطبیق داد.
و دو درختی که در ابتدا میتوانستند قربانی ساخت یک ساختمان جدید شوند، در نهایت به بخشی از هویت و خاطره خانه جدید تبدیل شدند.
